ابن قتيبة الدينوري ( مترجم : ناصر طباطبايى )

16

الإمامة والسياسة ( امامت وسياست ، تاريخ خلفاء ) ( فارسى ) ( چاپ ققنوس )

احمد پسر ابن قتيبه ظاهرا شاگرد اصلى او به شمار مىرفت . مسلما همين احمد و پسر او عبد الواحد سبب نقل قسمت اعظم آثار ابن قتيبه به مصر و به طور غير مستقيم - به خصوص به واسطهء ابو على قالى - به مغرب ( در افريقاى شمالى ) بوده‌اند . مىتوان گفت كه همهء آثار اصيل و شناخته شدهء ابن قتيبه ( به استثناى دو عنوان ) انتشار يافته است . در اين جا به تعدادى از آنها اشاره مىكنيم : 1 . كتاب ادب الكاتب ، كتابى لغوى براى منشيان 2 . كتاب الانواء كه رساله‌اى است در نجوم عملى و كائنات الجو 3 . كتاب الاختلاف فى اللفظ و الرد على الجهميّه و المشبّهه 4 . كتاب معانى الشعر 5 . كتاب المعارف 6 . كتاب الشعر و الشعراء 7 . كتاب تأويل مختلف الحديث 8 . كتاب تأويل مشكل القرآن 9 . كتاب عيون الاخبار 10 . الامامة و السياسة كه معروف به تاريخ خلفاست و منسوب به وى . فقط دو فقره از آثار اصيل ابن قتيبه انتشار نيافته است : كتاب غريب الحديث و كتاب اصلاح الغلط فى غريب الحديث لأبى عبيد القاسم بن سلّام . محققان غربى كه عمدتا به آثار ادبى ابن قتيبه توجه داشته‌اند و در واقع تا اين اواخر تنها نمونهء تأليفات ادبى او در كتابخانه‌هاى آنان موجود بوده ، غالبا تأليفات كلامى وى را ناديده گرفته و در باب عقايدش سكوت كرده‌اند . مىتوان گفت مجموعهء آثار مذهبى ، سياسى و ادبى ابن قتيبه دست به دست هم داده ، او را اگر يگانه سخنگوى اهل سنت و جماعت نساخته باشد ، نمايندهء بلند پايهء آنها گردانيده است . در واقع از هنگامى كه بنى عباس عقايد اعتزالى را كنار گذاشتند ، آثار ابن قتيبه به پايگاه نظرى عباسيان تبديل شد . شهرت ابن قتيبه به ويژه در غرب عمدتا مبتنى بر توانايى او در نگارش آثار ادبى است . آثار اخلاقى و فرهنگى او در واقع آينهء تمام نماى همهء جريان‌هاى فكرى جامعهء عباسى در آغاز قرن سوّم ه . ق است . بنا بر آگاهىهاى موجود ابن قتيبه سومين نثر نويس بزرگ عرب به ترتيب زمانى است ، نخستين و دومين آنان ابن مقفع و جاحظ بوده‌اند . اميد آن مىرود كه اين ترجمه از ديدهء اهل نظر پوشيده نماند ، و در آن به ديدهء نقد و سنجش بنگرند و مترجم را از ديدگاه‌هاى نقادانهء خود بىبهره نگردانند .